Pikap Hız Ayarı (33 - 45 Devir) Nasıl Yapılır?

Plağı pikaba yerleştirdiniz, iğneyi indirdiniz ancak duyduğunuz ses normalden çok daha kalın ve ağır ya da tam tersine sincap gibi ince ve hızlı geliyor. Bu durum, pikap veya plak koleksiyonculuğuna yeni başlayanların sıkça karşılaştığı temel bir hız (RPM) uyumsuzluğudur. Pikap devir hızı, plağın kaydedildiği format ile pikabın dönüş hızının eşleşmemesi durumunda sesi tamamen bozar.

Yanlış devir ayarı sadece müzikal keyfi düşürmez, aynı zamanda dinleyiciye teknik bir arıza olduğu izlenimi verir. Oysa çözüm genellikle tek bir tuşa basmak veya basit bir kayış manevrası yapmak kadar basittir. Bu rehberde, pikabınızın hızını doğru şekilde ayarlamanın yollarını, manuel ve otomatik sistemleri ve hız sorunlarının kök nedenlerini inceleyeceğiz.

Plak Devir Hızı (RPM) Nedir? 33 ve 45 Devir Neyi İfade Eder?

RPM (Revolutions Per Minute), plağın bir dakika içinde kendi etrafında kaç tam tur attığını ifade eder. Plak endüstrisinde kullanılan standart hızlar, plağın çapına ve içerdiği şarkı sayısına göre belirlenmiştir. Doğru hızı seçmek için plağın etiketine bakmak yeterlidir; ancak genel standartlar şöyledir:

1. 33 Devir (33 1/3 RPM): Genellikle 12 inçlik büyük albümler (Long Play - LP) için kullanılır. Daha yavaş döndüğü için her bir yüze daha fazla şarkı sığdırılır. Özellikle yabancı lp arşivcileri ve albüm dinleyicileri için standart format budur.
2. 45 Devir (45 RPM): Genellikle 7 inçlik, ortası büyük delikli "tekli" plaklar (Single) için kullanılır. Daha hızlı döndüğü için ses kalitesi ve dinamik aralık daha yüksektir ancak süre kısadır. Koleksiyonunuzdaki bir yerli 45 lik dinleneceği zaman pikap mutlaka bu hıza ayarlanmalıdır.
3. 78 Devir: 1950'ler öncesi taş plaklar için kullanılır ve modern pikapların çoğunda bu seçenek standart olarak bulunmaz.

Modelinize Göre Hız Değiştirme: Tuşlu Sistemler ve Manuel Kayış (Belt) Ayarı

Pikaplarda hız değişimi, cihazın motor yapısına (Direct Drive veya Belt Drive) göre iki farklı yöntemle yapılır.

1. Tuşlu (Elektronik) Değişim:

Direct drive (doğrudan tahrikli) pikapların tamamında ve bazı kayışlı modellerde hız değişimi gövde üzerindeki bir anahtarla yapılır. Genellikle "33" ve "45" ibareli butonlar bulunur. Crownwell & Crosley Pikaplar gibi modern retro tasarımlı cihazlarda bu işlem genellikle bir hız seçici anahtar (switch) ile saniyeler içinde gerçekleşir.

2. Manuel Kayış (Belt) Değişimi:

Giriş ve orta seviye birçok Hi-Fi pikapta (örneğin Pro-Ject veya Rega'nın bazı modelleri) hız değiştirmek için tablayı (platter) kaldırmanız gerekir.

1. Plağı ve keçeyi (mat) kaldırın.
2. Metal tablayı yukarı çekerek çıkarın (veya deliklerden motor kasnağını görün).
3. Motor kasnağında (pulley) iki farklı çapta boğum bulunur.
4. Lastiği küçük çaptan büyük çapa (veya tam tersi) parmağınızla nazikçe taşıyın. Geniş çap 45 devir, dar çap 33 devir içindir.

İnce Ayar: Pitch Control ve Stroboskop Işığı ile Hız Kalibrasyonu

Pikabınız doğru devirde ayarlı olsa bile, elektrik voltajındaki dalgalanmalar veya motorun yaşlanması nedeniyle %1-2 oranında sapmalar yaşanabilir. Bu durumu özellikle piyano ağırlıklı jazz plaklarında sesin "titremesi" (wow & flutter) olarak duyarsınız.

Pitch Control Nasıl Kullanılır?

DJ tipi pikaplarda bulunan "Pitch Slider" veya ev tipi cihazlardaki "Pitch Knob", hızı milimetrik olarak artırıp azaltmanızı sağlar.

Stroboskop Okuma:

Pikabın tablasının kenarında noktalar ve bir ışık kaynağı varsa, kalibrasyon görsel olarak yapılabilir:

1. Pikabı çalıştırın.
2. Işık altındaki noktalara bakın.
3. Eğer noktalar duruyor gibi görünüyorsa hız tamdır.
4. Noktalar ileri gidiyorsa pikap hızlı, geri gidiyorsa yavaştır. Pitch kontrolü ile noktaları sabitleyene kadar ayar yapın.

Akıllı Telefon Uygulamaları ile Pikap Dönüş Hızı (RPM) Nasıl Ölçülür?

Stroboskop ışığı olmayan bir pikabınız varsa, telefonunuzdaki jiroskop sensörünü kullanarak net bir ölçüm yapabilirsiniz.

İdeal değer 33.33 RPM veya 45.00 RPM olmalıdır. %0.5'in altındaki sapmalar genellikle insan kulağı tarafından fark edilmez.

Pikap Neden Yavaş veya Hızlı Döner? Kayış (Lastik) ve Motor Sorunları

Hız sorunlarının %90'ı mekanik aşınmalardan kaynaklanır. Elektronik bir arıza aramadan önce şu fiziksel kontrolleri yapmalısınız:

1. Gevşemiş Kayış: Kayışlı pikaplarda lastik zamanla esner ve tablayı kavramakta zorlanır. Bu durum plağın yavaş dönmesine veya dalgalanmasına neden olur. Bu durumda yan ürünler kategorisinden modelinize uygun yeni bir kayış temin etmeniz gerekir.
2. Yağsız Motor: Motor mili kuruduğunda sürtünme artar ve hız düşer.
3. Kirli Yüzeyler: Kayışın temas ettiği yüzeylerin toz ve yağdan arındırılmış olması gerekir. Düzenli bakımda plak temizleme ürünleri ile birlikte cihaz bakımını da yapmak performansı korur.
4. Yanlış İğne Basıncı: İğne ağırlığı (tracking force) çok fazla ise sürtünme artar ve zayıf motorlu pikaplar yavaşlayabilir. Kontrol için iğneler ve kafa ağırlık ayarı yeniden gözden geçirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

33'lük plağı yanlışlıkla 45 devirde çalarsak plak bozulur mu?

Hayır, plağı yanlış devirde çalmak plağa fiziksel bir zarar vermez. Sadece şarkılar çok hızlı çalar ve sesler ince duyulur ("Chipmunks" efekti). Hızı düzelttiğinizde plak normal şekilde çalmaya devam eder.

Pikap kayışı (belt) ne sıklıkla değiştirilmelidir?

Kullanım sıklığına bağlı olarak kauçuk kayışlar 3 ila 5 yıl içinde esnekliklerini kaybeder. Hızda dalgalanma (wow) hissetmeye başladığınızda değişim zamanı gelmiştir.

Pitch control ayarı olmayan pikaplarda hız düzeltilebilir mi?

Evet, ancak bu işlem teknik bilgi gerektirir. Çoğu pikabın motorunun altında, hızı ayarlamak için ince bir tornavida ile erişilebilen "hız trimpotları" (L ve H delikleri) bulunur. Bu vidaları milimetrik çevirerek motorun voltajı ve dolayısıyla hızı kalibre edilebilir.