Plak Çeşitleri Nelerdir? Hangi Plak Tercih Edilmeli?

Müzik dinleme alışkanlıklarının dijitalleştiği bir çağda, analog sesin sıcaklığına ve fiziksel bir albüme dokunmanın hazzına olan ilgi her geçen gün artıyor. Ancak plak dünyasına yeni adım atanlar için terimler biraz kafa karıştırıcı olabilir. 33'lük, 45'lik, taş plak veya LP ne anlama gelir? Hangi plak çalar hangi plağı çalar? Bu rehberde, plak çeşitleri arasındaki teknik ve kültürel farkları inceleyerek, koleksiyonunuz için en doğru tercihi yapmanıza yardımcı olacağız.

Plak Çeşitleri Neye Göre Ayrılır? Devir (RPM) ve Boyut Farkları

Plaklar temel olarak iki ana kritere göre sınıflandırılır: Dönüş Hızı (RPM) ve Fiziksel Boyut (İnç). Bir plağın pikap tablasında dakikada kaç tur attığı, o plağın türünü belirleyen en önemli faktördür.

Genel olarak üç ana devir hızı bulunur:

1. 33 1/3 RPM: Genellikle LP (Long Play) albümlerdir.
2. 45 RPM: Genellikle Single (Tekli) plaklardır.
3. 78 RPM: Eski tip taş plaklardır.

Boyut olarak ise plaklar genellikle 7 inç, 10 inç ve 12 inç olarak üretilir. Bu boyut ve devir kombinasyonları, plağın çalma süresini ve ses kalitesini doğrudan etkiler.

Geçmişin Sesi: Taş Plaklar (78 Devir) ve Özellikleri

Müzik tarihinin en eski formatlarından biri olan 78 devir plaklar, halk arasında "Taş Plak" olarak bilinir. 1890'lardan 1950'lerin sonuna kadar üretilen bu format, aslında taş değil, "gomalak" adı verilen kırılgan bir reçineden yapılmıştır.

Taş Plakların Karakteristik Özellikleri:

1. Çok kırılgandır, düşerse cam gibi parçalanabilir.
2. Her bir yüzü yaklaşık 3-4 dakika müzik kapasitesine sahiptir.
3. Standart pikap iğneleriyle çalınmaz; özel kalın uçlu iğneler gerektirir.
4. Müzeyyen Senar veya Hafız Burhan gibi sanatçıların ilk kayıtları genellikle bu formattadır.

Albüm Kültürünün Mimarı: 33'lük (LP) Plaklar

"LP" yani "Long Play" (Uzunçalar) terimiyle özdeşleşen 33'lükler, günümüzde en yaygın bulunan plak türüdür. 1948 yılında Columbia Records tarafından tanıtılan bu format, daha yavaş dönerek (33 devir) ve daha sıkı oyuklara sahip olarak her bir yüze yaklaşık 20-25 dakika müzik sığdırabilir.

Bu format, sanatçıların tek bir şarkı yerine bütünlüklü bir albüm konsepti oluşturmasına olanak tanımıştır. Eğer yabancı lp koleksiyonu yapmayı düşünüyorsanız, Pink Floyd’dan The Beatles’a kadar efsanevi albümlerin çoğu bu formatta basılmıştır. Aynı zamanda ses kalitesi ve dayanıklılık açısından en ideal formatlardan biridir.

Hit Şarkıların Adresi: 45'lik (Single) Plaklar

45'lik plaklar, 7 inç çapında olan ve genellikle her yüzünde tek bir şarkı (A yüzünde hit parça, B yüzünde ise daha az bilinen bir parça) bulunan küçük plaklardır. Ortalarındaki delik, LP'lere göre daha geniştir ve pikaplarda çalabilmek için genellikle bir adaptör (göbek) gerektirir.

Özellikle Türkçe pop müziğin altın çağında Ajda Pekkan, Barış Manço veya Cem Karaca gibi isimlerin efsane şarkıları yerli 45 lik formatında yayınlanmıştır. Bu plaklar, albümün tamamını almak istemeyen, sadece hit şarkıyı dinlemek isteyenler için üretilmiştir ve dönme hızı (45 RPM) sayesinde oldukça yüksek bir ses dinamizmine sahiptir.

Daha Az Bilinen Formatlar: 10 İnç ve EP (Extended Play) Plaklar

10 inç plaklar, 7 inç (45'lik) ile 12 inç (LP) arasında kalan bir ara formattır. Genellikle "EP" (Extended Play) olarak adlandırılırlar. Bir single'dan daha fazla, bir albümden daha az şarkı içerirler (genellikle 4-6 şarkı). Günümüzde bazı özel basımlarda veya maxi single sürümlerinde bu boyuta veya 12 inç boyutunda olup 45 devir dönen versiyonlara rastlamak mümkündür.

Materyal Farkı: Gomalak (Taş) ve Vinil (Plastik) Arasındaki Ayrım

Plak koleksiyonculuğunda en büyük kafa karışıklığı "taş plak" ile "vinil plak" arasındadır.

Hangi Plak Türünü Tercih Etmelisiniz?

Tercihiniz tamamen dinleme alışkanlıklarınıza bağlıdır:

1. Albüm Bütünlüğü Sevenler: Bir sanatçının hikayesini baştan sona dinlemek istiyorsanız, tercihiniz 33'lük LP'ler olmalıdır. Özellikle soundtrack albümleri ve klasik müzik eserleri için vazgeçilmezdir.
2. Koleksiyonerler ve DJ'ler: Nadir bulunan parçalar ve tekli hit şarkılar için 45'likler veya 12 maxi single formatları idealdir.
3. Özel Set Meraklıları: Birden fazla plağın, kitapçıkların ve özel tasarımların bir arada olduğu box set ürünleri, arşivciler için en değerli parçalardır.

Pikap Seçimi: Cihazınız Hangi Plak Çeşitlerini Çalabilir?

Plak almaya başlamadan önce pikabınızın özelliklerini bilmek hayati önem taşır. Modern pikapların çoğu hem 33 hem de 45 devir plakları çalabilir. Ancak eski bir taş plak (78 devir) çalmak istiyorsanız, cihazınızın 78 devir desteği olduğundan ve buna uygun özel bir iğne taktığınızdan emin olmalısınız.

Giriş ve orta seviye kullanıcılar için retro görünümlü ancak modern teknolojili Crownwell Crosley Pikaplar, genellikle 33 ve 45 devirleri sorunsuz çalarak iyi bir başlangıç noktası sunar. Unutmayın, plağınızın ömrünü uzatmak için doğru devirde çalmak kadar, düzenli olarak plak temizleme ürünleri kullanmak da önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yeni başlayanlar için hangi plak türü daha uygundur?

Yeni başlayanlar için kullanımı en kolay ve piyasada en çok bulunan format 33'lük (LP) plaklardır. Hem modern albümler hem de yeni baskı lp seçenekleri sayesinde geniş bir arşive kolayca ulaşabilirsiniz.

Renkli veya resimli plakların (Picture Disc) ses kalitesi farklı mıdır?

Görsel olarak büyüleyici olsalar da, "Picture Disc" olarak bilinen resimli plaklar, standart siyah vinil plaklara göre biraz daha fazla dip gürültüsüne sahip olabilir. Ancak günümüz teknolojisiyle üretilen renkli plaklarda bu fark, ortalama bir dinleyici için ayırt edilemeyecek kadar azdır.

33'lük ve 45'lik plaklar aynı iğne ile çalınabilir mi?

Evet, modern stereo pikaplarda 33'lük ve 45'lik plaklar aynı iğne ile çalınabilir. Ancak taş plaklar (78 devir) için mutlaka özel uçlu iğneler kullanmanız gerekir, aksi takdirde hem plağa hem de pikabınıza zarar verebilirsiniz.